Thành phố Hồ Chí Minh đang triển khai một dự án mới nhằm tăng khả năng phát hiện bệnh lao ngay từ cộng đồng, kết hợp chụp X-quang ngực có trí tuệ nhân tạo và các xét nghiệm nhanh tại chỗ. Cách tiếp cận này được kỳ vọng rút ngắn thời gian chẩn đoán, đưa người bệnh vào điều trị sớm và tăng hiệu quả kiểm soát bệnh lao tại cơ sở.
Bệnh lao vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm cần được quan tâm trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Một trong những thách thức lớn của phòng, chống lao là phát hiện người mắc bệnh đủ sớm, đặc biệt trong nhóm chưa chủ động đến cơ sở y tế hoặc có triệu chứng không điển hình.
Trong bối cảnh đó, việc đưa các phương tiện chẩn đoán mới đến gần người dân được xem là hướng đi quan trọng. Tại TP.HCM, một dự án kéo dài giai đoạn 2026-2028 đang được triển khai với mục tiêu nâng cao hiệu quả sàng lọc chủ động, chẩn đoán và kết nối điều trị bệnh lao cùng một số bệnh truyền nhiễm và bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng.
Ngày 4/8/2026, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch phối hợp với Tổ chức Friends for International Tuberculosis Relief (FIT) tổ chức hội nghị triển khai dự án “Nâng cao hiệu suất và hiệu quả sàng lọc chủ động, chẩn đoán và điều trị lồng ghép bệnh lao, các bệnh truyền nhiễm và các bệnh không lây khác tại cộng đồng và y tế cơ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2028”.
Dự án do Unitaid tài trợ thông qua sáng kiến Start4All, với hỗ trợ kỹ thuật từ Trường Y học Nhiệt đới Liverpool. Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch là đơn vị triển khai, nhận hỗ trợ về kỹ thuật và kinh phí từ FIT, dưới sự chỉ đạo của Sở Y tế TP.HCM.
Điểm đáng chú ý của chương trình là thay vì chỉ chờ người dân có triệu chứng rồi đến bệnh viện, hoạt động sàng lọc được đưa xuống cộng đồng và tuyến y tế cơ sở. Cách làm này nhằm tìm kiếm những trường hợp có nguy cơ, phát hiện bệnh sớm và tạo cầu nối nhanh hơn giữa khâu xét nghiệm với điều trị.
Hội nghị khởi động dự án có sự tham gia của đại diện Sở Y tế TP.HCM, Chương trình Chống lao Quốc gia, Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam, Trường Y học Nhiệt đới Liverpool, Trường Đại học Ottawa, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch cùng các cơ sở y tế địa phương, tổ chức cộng đồng và chuyên gia quốc tế. Việc nhiều bên cùng tham gia được kỳ vọng giúp quá trình triển khai có sự phối hợp thống nhất, đặc biệt ở các khâu sàng lọc, chẩn đoán, chuyển gửi và điều trị.
Một trong những điểm mới của dự án là ứng dụng chụp X-quang ngực kết hợp phần mềm hỗ trợ đọc phim bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Công nghệ này được đưa vào quy trình sàng lọc nhằm hỗ trợ nhận diện những dấu hiệu bất thường trên hình ảnh phổi, qua đó giúp nhân viên y tế có thêm công cụ trong quá trình đánh giá người có nguy cơ mắc lao.
AI không thay thế vai trò của bác sĩ mà được sử dụng như một công cụ hỗ trợ. Kết quả hình ảnh vẫn cần được đánh giá trong tổng thể bệnh cảnh, kết hợp với thăm khám và các xét nghiệm cần thiết trước khi đưa ra chẩn đoán.
Việc ứng dụng công nghệ trong khâu sàng lọc có ý nghĩa đặc biệt khi số lượng người cần đánh giá lớn. Nếu được triển khai phù hợp, công cụ hỗ trợ đọc X-quang có thể góp phần giảm thời gian xử lý hình ảnh và giúp nhân viên y tế tập trung hơn vào những trường hợp cần đánh giá chuyên sâu.
Song song với X-quang, dự án còn triển khai xét nghiệm tại chỗ (Near-Point of Care – NPOC) bằng mẫu quét lưỡi và mẫu phết đờm trên hệ thống miniDock Pluslife. Đây là hướng tiếp cận nhằm đưa xét nghiệm đến gần nơi người dân sinh sống thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc phải di chuyển đến các cơ sở chuyên khoa. (Sức khỏe & Đời sống)
Nếu được vận hành hiệu quả, mô hình xét nghiệm tại chỗ có thể góp phần rút ngắn thời gian chờ kết quả. Quan trọng hơn, người có kết quả nghi ngờ hoặc xác định mắc bệnh có thể được kết nối với hệ thống điều trị sớm hơn, hạn chế tình trạng bỏ sót hoặc trì hoãn chăm sóc.
Theo Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Hữu Lân, Giám đốc Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch, dự án hướng tới việc đánh giá hiệu quả và tính khả thi của những công nghệ chẩn đoán mới trong điều kiện thực tế tại Việt Nam. Những bằng chứng thu được sẽ là cơ sở để hoàn thiện các mô hình phát hiện lao sớm, nâng cao chất lượng chẩn đoán và xem xét khả năng mở rộng những giải pháp hiệu quả trong chương trình phòng, chống lao.
Như vậy, giá trị của dự án không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm một phương tiện xét nghiệm hay chẩn đoán. Mục tiêu rộng hơn là xây dựng một chuỗi chăm sóc liên tục, bắt đầu từ sàng lọc tại cộng đồng, tiếp đến là xác định trường hợp nghi mắc bệnh, chuyển đến cơ sở chuyên môn và cuối cùng là bảo đảm người bệnh được tiếp cận điều trị.
Đây cũng là một trong những nhiệm vụ mà Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch sẽ đóng vai trò nòng cốt. Với vị thế là bệnh viện chuyên khoa đầu ngành về lao và bệnh phổi tại TP.HCM và khu vực phía Nam, bệnh viện dự kiến chủ trì các hoạt động chuyên môn, giám sát chất lượng lâm sàng và hỗ trợ nâng cao năng lực cho nhân viên y tế tham gia sàng lọc cộng đồng.
Bên cạnh đó, dự án đặt trọng tâm vào việc củng cố quy trình chuyển gửi người bệnh, tăng liên kết giữa hoạt động y tế cộng đồng với hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu. Đây là mắt xích quan trọng bởi phát hiện bệnh chỉ thực sự mang lại hiệu quả khi người bệnh tiếp tục được theo dõi và điều trị đúng quy trình.
Việc đưa AI và xét nghiệm nhanh tại chỗ vào sàng lọc bệnh lao cho thấy xu hướng chuyển dịch từ mô hình phát hiện thụ động sang chủ động tìm kiếm ca bệnh trong cộng đồng. Thay vì chờ bệnh nhân xuất hiện tại bệnh viện khi triệu chứng đã kéo dài, hệ thống y tế có thêm công cụ để tiếp cận sớm hơn với những người có nguy cơ.
Đối với TP.HCM, nơi có dân số đông và nhu cầu chăm sóc sức khỏe lớn, những mô hình có khả năng triển khai ngay tại tuyến cơ sở có thể giúp giảm khoảng cách giữa người dân và dịch vụ y tế chuyên sâu.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng năng lực nhân viên y tế, quy trình chuyên môn chặt chẽ và cơ chế chuyển tuyến phù hợp. Vì vậy, việc đào tạo, giám sát chất lượng và đánh giá kết quả thực tế sẽ là những yếu tố quyết định khả năng nhân rộng mô hình trong tương lai.
Trong giai đoạn 2026-2028, dự án tại TP.HCM được kỳ vọng tạo thêm bằng chứng thực tiễn về cách kết hợp công nghệ chẩn đoán mới với mạng lưới y tế cơ sở. Nếu những giải pháp này chứng minh được tính hiệu quả và khả thi, đây có thể là cơ sở để mở rộng các mô hình phát hiện bệnh lao sớm, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng và hỗ trợ mục tiêu kiểm soát bệnh lao tại Việt Nam.
Thanh Tâm
