Không chỉ dừng ở mục tiêu xây một triệu căn hộ đến năm 2030, nhà ở xã hội tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và nâng cao chất lượng sống. Xu hướng “nhà ở xã hội xanh” được kỳ vọng sẽ mở ra lời giải bền vững cho bài toán an cư trong các đô thị tương lai.
Những nội dung này trở thành tâm điểm tại hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp – Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” do Viện Khoa học công nghệ xây dựng (IBST), Bộ Xây dựng tổ chức tại TP.HCM ngày 22/5. Sự kiện quy tụ nhiều cơ quan quản lý, chuyên gia xây dựng, doanh nghiệp vật liệu, tổ chức tài chính và đơn vị phát triển dự án nhằm tìm ra hướng đi thực tế cho mô hình nhà ở xã hội thế hệ mới.
Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng
Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh các dự án nhà ở xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu an cư của người thu nhập thấp và công nhân khu công nghiệp. Chính phủ cũng đã đặt mục tiêu hoàn thành ít nhất một triệu căn hộ nhà ở xã hội đến năm 2030. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào số lượng mà bỏ qua yếu tố môi trường và chất lượng sống, các đô thị trong tương lai sẽ phải đối mặt với áp lực lớn về năng lượng, hạ tầng và phát thải khí nhà kính.
Trong bối cảnh đó, nhà ở xã hội phát thải thấp được xem là hướng đi tất yếu. Không còn đơn thuần là những công trình giá rẻ phục vụ nhu cầu ở tối thiểu, mô hình mới hướng đến việc tạo ra không gian sống tiết kiệm điện năng, giảm chi phí vận hành, nâng cao chất lượng môi trường trong nhà và thân thiện hơn với hệ sinh thái đô thị.
Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng cho biết định hướng phát triển kinh tế xanh, công trình xanh và đô thị xanh đã được xác lập rõ trong nhiều chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, với nhà ở xã hội, yêu cầu quan trọng nhất vẫn là tính khả thi và khả năng tiếp cận của người dân.
Theo ông Tiến, giảm phát thải không đồng nghĩa với việc sử dụng những công nghệ đắt đỏ hoặc áp dụng các mô hình quá xa rời thực tế. Điều quan trọng là các giải pháp phải được tính toán ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu đến vận hành công trình để vừa đảm bảo hiệu quả môi trường vừa không làm tăng áp lực tài chính cho người mua nhà.
Ở góc độ nghiên cứu và triển khai kỹ thuật, ông Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ xây dựng nhận định rằng phát triển nhà ở xã hội và chuyển đổi xanh hiện không còn là hai nhiệm vụ tách biệt. Trong giai đoạn mới, nhà ở xã hội phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu như giá hợp lý, chất lượng bền vững, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời công trình.
Ông Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ xây dựng
Theo ông Hải, vấn đề không nằm ở việc đưa thật nhiều công nghệ “xanh” vào dự án mà là lựa chọn đúng giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam. Nếu triển khai thiếu thực tế, các tiêu chí xanh rất dễ trở thành gánh nặng chi phí, làm mất đi mục tiêu cốt lõi của nhà ở xã hội là phục vụ người thu nhập thấp.
Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là việc giới thiệu tài liệu “Hướng dẫn thiết kế nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp”. Bộ tài liệu này đưa ra cách tiếp cận theo ba bước gồm “đo – chọn – giữ”. Trong đó, “đo” là đo lường phát thải từ vật liệu và năng lượng vận hành; “chọn” là lựa chọn các giải pháp phù hợp với chi phí đầu tư và điều kiện thi công; còn “giữ” là duy trì các tiêu chí kỹ thuật trong suốt quá trình sử dụng công trình.
Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này giúp việc giảm phát thải trở nên cụ thể và dễ áp dụng hơn thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu. Các giải pháp được đề xuất cũng tập trung vào những yếu tố thực tế như tối ưu hướng nhà, tăng khả năng thông gió tự nhiên, tận dụng ánh sáng tự nhiên, cải thiện lớp vỏ công trình để giảm hấp thụ nhiệt và sử dụng thiết bị tiết kiệm điện.
Phiên thảo luận
Đặc biệt, nhiều ý kiến cho rằng thiết kế thụ động sẽ đóng vai trò rất quan trọng với nhà ở xã hội tại Việt Nam. Chỉ cần tổ chức không gian hợp lý, tăng thông gió và giảm hấp thụ nhiệt từ mái và tường, cư dân đã có thể tiết kiệm đáng kể chi phí điện năng cho điều hòa và chiếu sáng. Đây được xem là giải pháp “xanh” hiệu quả nhưng không làm tăng quá nhiều chi phí đầu tư.
Bên cạnh thiết kế, vật liệu xây dựng phát thải thấp cũng trở thành vấn đề được quan tâm. Tại hội thảo, đại diện Viện Khoa học công nghệ xây dựng chia sẻ trường hợp dự án nhà ở xã hội Long Bình Tân tại Đồng Nai. Theo tính toán, nếu sử dụng các giải pháp vật liệu xanh, dự án có thể giảm khoảng 25–87 kg CO₂ trên mỗi mét vuông sàn, tương đương khoảng 8.000 tấn CO₂ cho toàn bộ công trình.
Những con số này cho thấy việc giảm phát thải trong nhà ở xã hội hoàn toàn có thể được lượng hóa bằng dữ liệu cụ thể, từ đó giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp dễ dàng xây dựng tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả công trình.
Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực vật liệu và thiết bị xây dựng cũng mang đến các giải pháp mới như hệ trần – vách tiết kiệm năng lượng, vật liệu cách nhiệt, sơn phản xạ chống nóng, hệ thống kiểm soát chất lượng không khí và các công cụ đánh giá công trình xanh. Theo đánh giá của giới chuyên môn, khi thị trường vật liệu xanh phát triển mạnh hơn, chi phí đầu tư cho các công trình phát thải thấp sẽ dần giảm xuống, tạo điều kiện để nhà ở xã hội xanh được nhân rộng.
Dù vậy, các chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cơ chế và nhận thức thị trường. Việt Nam vẫn thiếu cơ sở dữ liệu phát thải cho vật liệu xây dựng trong nước, thiếu phương pháp tính toán đồng bộ và chưa có nhiều chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các dự án phát thải thấp.
Nhiều ý kiến tại hội thảo đề xuất cần sớm triển khai các dự án thí điểm, xây dựng cơ chế tài chính xanh, hỗ trợ tín dụng ưu đãi và đào tạo năng lực cho các chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và nhà thầu. Khi có hệ sinh thái đồng bộ, mô hình nhà ở xã hội xanh mới có thể phát triển rộng rãi thay vì chỉ dừng ở các dự án thử nghiệm.
Có thể thấy, khái niệm nhà ở xã hội tại Việt Nam đang dần thay đổi. Người dân hiện không chỉ cần một căn hộ giá rẻ mà còn mong muốn một môi trường sống chất lượng, tiết kiệm chi phí vận hành và bền vững lâu dài. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực đô thị ngày càng gia tăng, nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp được xem là bước chuyển quan trọng để xây dựng những đô thị hiện đại, xanh hơn và đáng sống hơn trong tương lai.
Minh Tuấn
